МОРИН ХУУР ХӨГЖМИЙН ЗЭМСГИЙН НЭРИЙН СОЁЛ – ТҮҮХИЙН ХУВЬСЛЫН ТУХАЙ

69


Энэхүү сургуулийн цэлгэр танхимд хүрэлцэн ирсэн эрхэм эрдэмтэд, судлаач, морин хуур эхлэн суралцагч, хөгжимчин, морин хуурыг дэмжигч, сонсогч олон түмэн та бүхний энэ агшины амгаланг айлтгая ! Монгол хөгжмийн зэмсгийн далай их соёлд онцгойлон торойх байрыг “морин хуур” энэхэн цаг дор эзлэх боллоо.
Морин хуураар хөгжимдөх монгол урлаг, морин хуурд суралцах, түүнийг сонирхон судлах явдал өөрийн улс, үндэстний хилийг давж, дэлхийн хөгжмийн амьдралын салшгүй нэгэн үзэгдэл болон хөгжиж буй өрнүүн үйл явцын гэрч бид болж байна. “Хү” хамтлагийн дүрст дуу дэлхийг бүрхсэн цахим орчинд амжилт олж, “баруун” – ы хэдэн арваар тоологдох сая хүний сонирхлыг татан гайхам явдал болж, морин хуур хөгжмийн зэмсгийг олон орон газар таниулж буй тухай тус хурлын тэргүүнд хэлсэн Калифорнийн Их Сургуулийн профессор, монгол морин хуур судлаач П. Маршийн үг үүнийг давхар батлана.
Морин хуурын нэр, гарал үүслийн тухай олон хувилбарт домгуудыг хөх толбот хүн бүр өөрийнхөөрөө мэдэх билээ.
Гэсэн хэдүй ч энэхүү нумт – чавхдаст хөгжмийн зэмсгийн тойрсон шинжлэх ухаанч хандлага, судлалын зүг чиг жил ирэх тусам шинэ нотолгоо, баримт, арга зүйгээр баяжин, эх орондоо төдийгүй дэлхийн монгол судлалын төвүүдэд эрчтэй урган цэцэглэсээр байна.
Энэ утгаараа “монгол морин хуурын судлал” нь олон улсын чанартай, монгол судлал, монгол хөгжмийн бие даасан судлагдхуун болон хөгжих төлөв маяг ажиглагдаж байна.
Улаанбаатар хотод 1989 онд анх зохиогдсон “Морин хуурын наадам” хийгээд Олон Улсын Морин Хуурын ээлжит удаа дараагийн наадмууд хүрээгээ тэлэн тэлсээр өдгөө Атлант, Номхон Дөлгөөн Их далайг гатлан өртөөлж, АНУ – д буухиа залган, бид бүхэн “морин толгойт молор эрдэнийн хуур” – ын тухайд ийн ном хаялцан сууна аа !
Энэхүү судлаач, эрдэмтдийн хурал – хэлэлцүүлэгт “морин хуур” хөгжмийн зэмсгийн нэрийн утга цаг түүхийн урт хугацааны турш хэрхэн хувьсан өөрчлөгдөж, өнөө хүрч ирсэнийг илтгэхийг зорьлоо.
“Морин хуур” хөгжмийн зэмсгийн нэр, агуулга монгол түмний олон зуун, мянганы соёл, түүхийн явцад заримдаа аажим, ойролцоо утгатай, түүхийн зарим агшинд заримдаа анхны утгаасаа огт өөр шинжтэй болон хувьсан, өөрчлөгдөж ирсэн нь тодорхой байна.
Энэхүү “хуур” хэмээх үгийн утгын хувьсал өөрчлөлтийг харуулахын тулд монгол хөгжмийн соёлын түүхэн үе шатуудаар аялж, шат тус бүрийг нягтлан, эргэн шагайх шаардлага гарна.
Ерөөс хөгжмийн соёлын хөгжил, хувьсал нь өөрийн жам ёсны хуулийн дагуу явагдах өвөрмөц үзэгдэл мөн болох ба энэ нь түүхийн шинжлэлийн ерөнхий зүй тогтлоос ихээхэн өөр байдаг нь тодорхой билээ. Иймд монголын хөгжмийн соёлыг . 1. Монгол угсаатан бүрэлдсэн, 2. Эзэнт гүрэн байгуулсан, 3. Шашин дэлгэрсэн, 4. Зохиогчтой хөгжмийн соёлын харилцаа үүссэн үе хэмээн хөгжлийн дөрвөн үндсэн үе шатуудад ангилж болох байна.


Анх бөөгийн унааны үүрэгтэй байсан “хуур” хэмээх эгэл болхи хийц, бүтэцтэй зэмсгийн маань нэр Монголын эзэнт гүрний үеийн цаг үетэй бараг давхцалтайгаар хөгжмийн зэмсгээр дамжин илэрхийлэх хөгжмийн дуу авиа үүсгэх үйлдлийг илэрхийлэх болсон шиг байна. “Хуур дуу үүсгэх”, “хуурдах”, “хуур хөгжим” гэх мэт.

“Хөгжим” хэмээх дуу авианы тусламжтайгаар дүр төсөөлөл бүтээх урлаг маань Монголын эзэнт гүрнүүдийн цаг үед “дуу” буюу “хуур” хэмээн хөгжим хэмээх хүн төрөлхтний бүтээсэн анхдагч тулгын гурван чулуу болох бүжиг, уран зураг зэрэг урлагийн төрлүүдийн нэгийг нь бүрдүүлэх хос хоёр баганын нэгийг нь илтгэх утгатай болжээ. Энэ нь иймэрхүү байдлаар харагдана: Хөгжим=Дуу+Хуур. Энэ нь хөгжмийг нэг бол хүний уушиг цээж, амны хөндий, гавал, өгүүлэх эрхтний оролцоотой дуул гаргаж дуу буюу дуулах гэгчийг үүсгэнэ. Нөгөөтэйгүүр байгалийн бүтээгдэхүүнээр хүний урласан авиа гаргах арга, ямар байгалийн бүтээгдэхүүн оролцуулан хийсэн зэргээр ялгаатай багаж, зэвсэгээр хөгжим үүсгэх ба энэ хоёр тал нийлээд “хөгжим” хэмээхийг бүтээнэ гэсэн утгатай болно.
Үүнээс арай хожуу гэхэд “хуур” хэмээх үг маань нэг, эсвэл хос, магад дөрвөн чавхдасыг нумаар нааш цааш таталж хөрөөдөн, хавирч хөгжмийн авиа үүтгэх, өөр хоорондоо адил, төс бүхий бүл хөгжмийн зэмсгийг илтгэх болсон шиг байна. Эдгээрийг жагсаавал: Чавхдаст нумт хөгжмүүд:
– Аралт хуур
– Арслан хуур
– Гарьд хуур
– Дөрвөн чихтэй хуур
– Луут хуур
– Луут шанаган хуур
– Матар хуур
– Морин хуур
– Суух хуур
– Халх найрын хуур
– Хар хуур – Хийл хуур
– Хоёр чавхдаст
– Хялгасан хуур
– Цоор хуур
– Шанаган хуур
– Утгуур хуур
Ихэл хуур зэрэг наанадаж 18 зүйл зэмсгийн нэрс хуучны монгол хэлний толь бичигт байна.
Дүгнэлт:

1. “Хуур” нь монгол бөөгийн зан үйлд “шуудан хөх морь” хэмээх хэрэгсэл болон үүссэн мэт
2. Арай хожуу “хөгжим” хэмээх урлагийн анхдагч төрөл зүйлийн үндсэн хоёр баганын нэгийг төлөөлөн нэрийдэх болов (дуу + хуур = хөгжим)
3. Нэлээд хожуу чавхдаст нумт хөгжмийн зэмсгийг бүхэлд нь илтгэх болсон мэт . Чавхдаст нумт хөгжмүүд:
– Аралт хуур
– Арслан хуур
– Гарьд хуур
– Дөрвөн чихтэй хуур
– Луут хуур
– Луут шанаган хуур
– Матар хуур
– Морин хуур
– Суух хуур
– Халх найрын хуур
– Хар хуур
– Хоёр чавхдаст
– Хялгасан хуур
– Цоор хуур
– Шанаган хуур
– Утгуур хуур
Икэл хуур
Эцэст нь “морин хуур” нь хос чавхдаст, модон цартай нэгэн зүйл концертын урлагийн хөгжмийн зэмсгийг нэрийдэх болов.
Ийнхүү “морин хуур” хөгжмийн зэмсгийн өнөөгийн нэр, ур хийц, хэлбэр төрх нь монголчуудыг өнө удаа түүхийн явц дахь шалгарал болон энэ цагийн утга, нүүр царайгаа олжээ.

“АМЕРИК ДАХЬ МОРИН ХУУРЫН АНХДУГААР НААДАМ – ЭРДЭМ СУДЛАЛЫН ХУРАЛ” – Д ТАВЬСАН ИЛТГЭЛ. АНУ – ын Мичигиан муж, Анн Арбор хот, Мичиганы Их Сургуулийн Адиториум лекцийн их танхим. 2019-03-09 – ний Бямба гараг

Ann Arbor, MI
USA. University of Michigan. Auditorium – Forum Hall

09 March 2019


Монгол хөгжмийн соёлын үечлэл:
•1. Монгол угсаатан бүрэлдсэн

•2. Эзэнт гүрэн байгуулсан

•3. Шашин дэлгэрсэн

•4. Зохиогчтой хөгжмийн соёлын харилцаа
Loading…

Монгол угсаатан бүрэлдсэн үе
•“Хуур” хэмээх ойлголт энэ үест үүсчээ.

•- Онгод (- ын унаа, тээврийн хэрэгсэл)
•- Сүнс
•- Сүлд
•- Хүүр

•“Аман хуур” (хэл хуур, татах хуур) – хөгжмийн зэмсэг үүсэхээс өмнө ба үүссэн зааг үеийг илтгэх зэмсэг. Хүн өөрийн биеийн хэсэг болох амны хөндийг дуу цуурайтуулах цар – хайрцаг болгоно. Иймэрхүү багц зэмсэгсд – хөөмэй, цоорын урлагийн багтааж болох мэт.

ЭЗЭНТ ГҮРЭН БАЙГУУЛСАН ҮЕ
•- “Монголын нууц товчоо” (1240)
• -“Юань Улсын судар” (1368 – 1370)
•-“Манж – Чин гүрний 3 – 5 хэлний толь” (1708 -1790) – д морин хуур болон морин хууртай төстэй хөгжмийн зэмсэг дурьдагдаагүй.

•“Төмөр хуур”, “хулсан хуур” гэх зэмсэг дурьдагдах ч энэ нь аман хуурын хувилбар төрөл болно.
Loading…

ШАШИН ДЭЛГЭРСЭН ҮЕ:
•- Монголын Бурханы шашны зан үйлд “гүр дууг” эс тооцвол чавхдаст болон чавхдаст нумт хөгжмийн зэмсгийн аливаа оролцоо, уламжлал бидний үед алга байна.

• – Бурханы шашны сүм хийдийн найрал хөгжимд гарын шууны хүчээр дэлдэх, сэгсрэх хийгээд уушгинд сорж авсан агаарыг хүчлэн үлээж эгшиглүүлэх олон зүйл цохивор болон мод, төмөрлөгийн зүйлээр үйлдсэн элдэв үлээх дуу чангатай хөгжмийн зэмсэг зонхилж байна.

ЗОХИОГЧТОЙ ХӨГЖМИЙН СОЁЛЫН ХАРИЛЦАА:
•- “Морин хуур” хэмээх хоршоо үг, хөгжмийн зэмсэг Монголын Халх ястаны хүрээнд XX зууны эхэн хагаст бүрэлдэн буй болов.
•- Денис Владимирович Яровой (1921-1991) модон цартай морин хуурыг 1966 – 1967 онд шинээр бүтээв.

•- Гомбодоржийн Жамъян (1919 – 2008) 1976 онд “Морин хуур сурах гарын авлага” зохиож хэвлүүлэв.

Италийн Триест хотод мэндэлсэн, Страдивари, Гварнери нарын дэг сургуулиар суралцсан, Эрдүү Хийл Урлах Олон улсын Уралдааны “Их Алтан” медальт Зөвлөлтийн хийлийн мастер – дуу авианы инженер Д. Яровой хийлийн бүл зэмсгийн жишгээр морин хуурыг шинээр зохион бүтээжихүй (Үргэлжлэл бий)


Batjargal Badamjav

69 Сэтгэгдэл
  1. MiaOpelo бичсэн нь
  2. JimOpelo бичсэн нь
  3. KimOpelo бичсэн нь
  4. buy clomid online бичсэн нь
  5. PeterFar бичсэн нь

    buy sildenafil online europe 100mg sildenafil generic – sildenafil cost us

  6. JackOpelo бичсэн нь
  7. JackOpelo бичсэн нь
  8. AnnaOpelo бичсэн нь
  9. clomid over the counter бичсэн нь
  10. Patrickevedy бичсэн нь

    reasons for ed natural treatments for ed – non prescription erection pills

  11. AmyOpelo бичсэн нь
  12. ivermectin tablets for humans бичсэн нь

    https://stromectolo.com – ivermectin

  13. AmyOpelo бичсэн нь
  14. SamOpelo бичсэн нь
  15. EvaOpelo бичсэн нь
  16. JerryLot бичсэн нь

    best online pharmacy canadian drug pharmacy – cheap ed medication

  17. generic ivermectin cream бичсэн нь

    where to buy stromectol online ivermectin 2mg

  18. SueOpelo бичсэн нь
  19. KiaOpelo бичсэн нь
  20. ivermectin over the counter бичсэн нь

    ivermectin pill cost ivermectin brand

  21. ivermectin1.com бичсэн нь

    ivermectin 50ml https://ivermectin1.com/ ivermectin tablets dosage

  22. azithromycin 250 mg treatment бичсэн нь

    azithromycin https://azithrozpack.com azithromycin 500mg tablets for chlamydia

  23. JerryLot бичсэн нь

    ed drugs over the counter buy canadian drugs – best medicine for ed

  24. ivermectin generic бичсэн нь

    stromectol without prescription cost of ivermectin

  25. ivermectin 18mg бичсэн нь
  26. instagram takipçi satın al бичсэн нь

    Global Gerçek İnstagram Takipçi Satın Al
    Hem gerçek hem de kalıcı sosyal medya takipçisine ulaşmak oldukça zordur.
    Bu sayı 10 bin olduğunda çok daha zordur.
    Takip2018 uzman ekip üyeleri tarafından sağlanan gerçek ve
    kalıcı takipçiler ile sosyal medya hesabınız kısa sürede Keşfet sayfasında yerini alabilir.

    Siz de İnstagram takipçi satın al kategorisinde yer alan 10
    bin yurt içi ve yurt dışı takipçinin yer aldığı
    paketimizi tercih edebilirsiniz.

    Diğer tüm paketleri görebilmek adına instagram takipçi satın al linkimiz ; instagram takipçi satın al

  27. Terrycet бичсэн нь

    ivermectin 3 ivermectin cream cost – ivermectin oral

  28. buy lasix online without prescription бичсэн нь

    lasix 20 mg lasix over the counter cvs ontob com

  29. Terrycet бичсэн нь

    what are ed drugs order diet pills from canada – online ed medications

  30. ivermectin1.com бичсэн нь

    ivermectin 3mg м •м њ мљ©лџ‰ МОРИН ХУУР Х?ГЖМИЙН ЗЭМСГИЙН НЭРИЙН СОЁЛ – Т??ХИЙН ХУВЬСЛЫН ТУХАЙ – NIISLELNEWS.MN https://ivermectin1.com/ ivermectin pills for humans

  31. lasix generic бичсэн нь

    lasix 40 price lasix online ontob com

  32. Terrycet бичсэн нь

    super cialis best price cialis no prescription canada – what is in cialis ingredients

  33. over the counter lasix бичсэн нь

    furosemide tablet price prescription water pills lasix ontob com

  34. furosemide 20 mg cost бичсэн нь

    lasix online rx furosemide ontob com

  35. Terrycet бичсэн нь

    best online pharmacy indian pharmacies without an rx – homepage

  36. frusemide 20mg бичсэн нь

    buy lasix online buy lasix online ontob com

  37. Terrycet бичсэн нь

    comparison of ed drugs cheap ed pills from canada – drug prices

  38. https://ivermectinmeds.com/ бичсэн нь
  39. https://ivermectinmeds.com/ бичсэн нь
  40. amoxicillin 125mg tablets бичсэн нь

    amoxicillin 21 tabs 500mg
    buy cheap amoxicillin uk
    amoxicillin brand name india ontob com

  41. MauriceSap бичсэн нь

    generic finasteride 1mg no prescription propecia for sale – where to buy propecia online

  42. MauriceSap бичсэн нь

    purchase zithromax online buy zithromax – purchase zithromax online

  43. MauriceSap бичсэн нь

    ivermectin oral solution ivermectin tablets – stromectol australia

  44. GerardoFep бичсэн нь

    buy clomid online without prescription buy clomid – clomid 2020

  45. GerardoFep бичсэн нь

    cost of clomid clomid – clomid online no prescription

  46. GerardoFep бичсэн нь

    clomid tablets generic clomid – clomid order online

  47. ThomasSonee бичсэн нь

    ivermectin 5 mg price ivermectin tablets for humans for sale – ivermectin uk coronavirus

  48. ThomasSonee бичсэн нь

    plaquenil cost plaquenil tab 200mg – cheapest plaquenil

  49. Williamwhini бичсэн нь

    ed doctor prescription meds without the prescriptions – new ed drugs

  50. RonaldPal бичсэн нь

    stromectol usa stromectol 3 mg tablets price – stromectol 3mg

  51. RonaldPal бичсэн нь

    stromectol 3 mg tablet stromectol tablets – stromectol generic

  52. Floydsag бичсэн нь

    amoxicillin 875 mg tablet amoxicillin 500mg prescription – amoxicillin buy canada

  53. Ronaldtooca бичсэн нь

    buy viagra online australa buy dapoxetine viagra usa – viagra cheap fast shipping

  54. Ronaldtooca бичсэн нь

    paypal viagra australia where can i buy viagra over the counter usa – brand levitra cialis viagra add to cart

  55. Ronaldtooca бичсэн нь

    365 pills viagra cialis professional where to buy viagra on line – viagra replacements

  56. Williamcip бичсэн нь

    purchase cialis viagra vs cialis vs levitra reviews – who makes cialis

  57. Williamcip бичсэн нь

    cialispills online generic cialis black – cialis daily use

  58. MarioAcito бичсэн нь

    lasix generic generic lasix – furosemide 100 mg

  59. MarioAcito бичсэн нь

    stromectol covid 19 stromectol tab 3mg – stromectol tablets uk

  60. MarioAcito бичсэн нь

    furosemida 40 mg lasix pills – furosemide 40mg

  61. Waynerok бичсэн нь

    buy cialis online viagra cialis without presciption in usa – where can u buy cialis

  62. PeterTus бичсэн нь

    best over the counter viagra best over the counter viagra – buy viagra online usa

  63. Brendansmuch бичсэн нь

    online meds for ed: natural cures for ed – erection pills

  64. Brendansmuch бичсэн нь

    canadian drug prices: viagra without a doctor prescription – comfortis for dogs without vet prescription

  65. Daviddrult бичсэн нь

    ivermectin uk generic stromectol – ivermectin lotion

  66. Williamagilm бичсэн нь

    ivermectin over the counter stromectol – cost of ivermectin medicine

  67. Williamagilm бичсэн нь

    stromectol tab 3mg ivermectin for sale – ivermectin drug

  68. BryanTet бичсэн нь

    top ed drugs canadian pharmacy viagra 50 mg – canadian pharmacy prices

  69. EdwardNat бичсэн нь

    over the counter viagra https://viagrabng.online/# viagra amazon

ЭНЭ МЭДЭЭНД СЭТГЭГДЛЭЭ ҮЛДЭЭХ ҮҮ ?

Таны цахим шуудангийн хаяг ил харагдахгүй